Składanie skargi do Urzędu Ochrony Danych Osobowych (UODO) wiąże się z paradoksem. Osoba domagająca się ochrony swoich praw musi podać swój adres zamieszkania, który następnie trafia do akt sprawy i jest udostępniany podmiotowi, przeciwko któremu skarga została wniesiona. Ta praktyka, oparta na literalnym stosowaniu przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego (KPA), budzi poważne obawy o bezpieczeństwo i prywatność skarżących, potencjalnie zniechęcając ich do dochodzenia swoich praw.
Formalny wymóg a realne zagrożenie
Zgodnie z wymogami KPA, podanie adresu zamieszkania jest obowiązkowe dla skutecznego wszczęcia postępowania. Urząd argumentuje, że jest to niezbędne do nawiązania kontaktu. Problem nie leży jednak w samym obowiązku informowania organu, lecz w automatycznym ujawnianiu tych wrażliwych danych drugiej stronie postępowania.
Jak wskazuje Fundacja zajmująca się prawami cyfrowymi, sytuacja stwarza szczególne ryzyko w sprawach dotyczących podmiotów działających w internecie, np. w przypadku skarg na nieprawidłowości w politykach prywatności, wykorzystanie plików cookies czy niechciany marketing. W takich relacjach skarżący i przedsiębiorca zazwyczaj się nie znają. Ujawnienie prywatnego adresu stronie, której zarzuca się naruszenie prawa, może prowadzić do:
- prób wywarcia presji lub działań odwetowych,
- nękania,
- naruszenia miru domowego.
Ta perspektywa bez wątpienia wywołuje u wielu obywateli uzasadnione obawy, skutkujące tzw. „efektem mrożącym” i rezygnacją z dochodzenia swoich praw w obawie przed konsekwencjami.
Dysproporcja w ochronie: tajemnica przedsiębiorstwa kontra prywatność obywatela
W analizie problemu uwidacznia się wyraźna nierównowaga. Zgodnie z art. 65 ustawy o ochronie danych osobowych, przedsiębiorca może zastrzec informacje stanowiące tajemnicę przedsiębiorstwa, chroniąc je przed ujawnieniem. Podczas gdy ochrona interesów gospodarczych jest standardem, analogiczna ochrona podstawowych danych osobowych osób fizycznych, takich jak adres, wciąż jej nie otrzymuje. Adres zamieszkania rzadko bywa informacją merytorycznie niezbędną do prowadzenia obrony przez podmiot, przeciwko któremu skierowano skargę. Jego obowiązkowe ujawnienie wydaje się nieproporcjonalnym obciążeniem, które może udaremnić sam cel postępowania – skuteczną ochronę prawną.
Potencjalne ścieżki rozwiązania problemu
Eksperci i organizacje pozarządowe wskazują na dwie możliwe drogi naprawy tej sytuacji:
1. Rozwiązanie proceduralne
Prezes UODO mógłby wdrożyć wewnętrzne procedury, które oddzielałyby dane kontaktowe skarżącego od głównego materiału dowodowego. Adres mógłby być umieszczany w tzw. załączniku adresowym, dostępnym wyłącznie dla organu prowadzącego postępowanie. Decyzja o ewentualnym ujawnieniu stronie przeciwnej mogłaby zależeć od indywidualnej oceny ryzyka dla skarżącego w danej sprawie.
2. Rozwiązanie legislacyjne
Długofalowo, konieczna jest zmiana przepisów. Należałoby rozważyć wprowadzenie do ustawy o ochronie danych osobowych lub KPA specjalnych regulacji gwarantujących ochronę danych adresowych skarżących przed nieuzasadnionym ujawnieniem. Inspiracją może być już funkcjonujące rozwiązanie z Kodeksu postępowania karnego (art. 148a § 1 KPK), które chroni dane teleadresowe pokrzywdzonych i świadków, umieszczając je w odrębnym załączniku do wiadomości tylko organu ścigania.
Problem ma charakter systemowy i wykracza poza kompetencje UODO. Dotyczy on wielu postępowań administracyjnych i cywilnych, w których osoba fizyczna staje naprzeciwko często silniejszego podmiotu. Kompleksowa ochrona prywatności uczestników postępowań jest pilną potrzebą, która wymaga odważnych decyzji zarówno na poziomie praktyki urzędowej, jak i ustawodawcy.
